تاریخچه فرش را می توان از آغاز تمدن در جوامع بشری جستجو کرد. از ان جایی که گذران زندگی روی زمین سرد، سخت و غبار آلود برای مردم ناخوشایند بود، انها شروع به استفاده از پوست و پشم حیوانات برای پوشاندن زمین و محل استقرار خود کردند. مردم پارس که ذاتا صنعتگران ماهری بودند، نمی خواستند مانند اسکیموها یا مردمان هند، فارق از هرگونه هنر و زیبایی، تنها به استفاده از پوست و پشم حیوانات اکتفا کنند؛ بنابراین آنها مجبور بودند چیزی را ارائه دهند که نیازهای آنها را بهتر برآورده کند و از همه مهمتر رنگ و جذابیت بیشتری داشته باشد.

تاریخچه فرش های ایرانی نشان می دهد که با گسترش شهرنشینی و ساخت خانه های مختلف، به تدریج نیاز به فرشهای بزرگتر و زیباتر افزایش می یابد. مردم ایران برای تأمین این نیازها و گرم کردن خانه های خود در تولید فرش مسلط شده بودند و هیچ کس نمی توانست با آنها رقابت کند. هومر (شاعر یونانی) در شعرهای خود از ارابه های ایرانی که با فرشهای بنفش پوشانده شده اند، یاد می کند. همچنین، مورخان یونانی هنگام ثبت تاریخ جنگ های ایران و یونان، به این نکته اشاره کرده اند که ایرانیان برای زیراندازهای خود از فرشهای نرم و زیبا استفاده می کرده اند.

مروری بر اسناد تاریخی در مورد تاریخچه فرش های ایرانی

تاریخچه فرش ایرانی، اوج شکوه هنری به 2500 سال پیش برمی گردد. ایرانیان از پیشگامان قالیبافان تمدنهای باستان بوده اند که با قرنها خلاقیت و ذکاوت به درجه عالی کمال رسیده اند. مهارت قالی بافی توسط پدران به پسرانشان داده شده است، كه آنها این مهارت ها را بنا نهاده و آنها را به عنوان یك راز خانوادگی كه از آن محافظت می شود، به فرزندان خود می سپارند. ردیابی تاریخ فرش ایرانی دنبال کردن مسیری از رشد فرهنگی یکی از بزرگترین تمدن هایی است که جهان تاکنون به خود دیده است.

گرچه قدیمی ترین فرش شناخته شده، در ایران امروزی کشف نشده است، اما داستان آن مربوط به منطقه و مردم ایران باستان می باشد. کتابی که در سال 1950 درباره اکتشافات پروفسور رودنکو، باستان شناس روس منتشر شد، در مورد کشف فرشی است که در قبر منجمد پادشاه سکاها در مغولستان در نزدیکی منطقه سیبری پیدا شده است. به دلیل یخ های سیبری، فرش به طرز چشمگیری سالم مانده است.این فرش را “پازیریک” نامیدند و هم اکنون در موزه ارمیتاژ نگهداری می شود.

 با مرور تاریخچه فرش ایرانی نتیجه می گیریم که قدمت این فرش به 5 قرن قبل از میلاد مسیح برمی گردد. از لحاظ تاریخی، این فرش به ایرانیان باستان نسبت داده می شود زیرا طرح و نقش سواران ایرانی آن و سلاح های باشکوه آن یادآور تخت جمشید عظیم است و این نقوش برجسته بر شباهت زیادی به نقاشی هایی دارد که هنوز هم می توان در اطراف پایتخت پارس باستان مشاهده کرد. طبق نظریه ها این فرش ممکن است در مناطق ایرانی نشین خراسان بافته شده باشد. همانطور که شاعرا و نویسندگان یونانی مانند گزنفون تصدیق می کردند، ایرانیان به خاطر فرش هایشان در سراسر جهان معروف بوده اند.

همچنین تقویم چینی سوئی از سال 590 تا 617، کمی قبل از پایان دوره ساسانیان، فرش ها را به عنوان کالای ایرانی ذکر کرده است. فرش ایرانی یکی از مواردی بود که رومی ها پس از دستگیری و غارت در جنگ با خسرو پرویز به دست آوردند. یکی از اسناد دیگر در خصوص هویت فرش ایرانی در عصر ساسانی، این روایت است که روزانه بر تخت خسرو پرویز فرش هایی با طرح و نقوش مختلف پهن می شده است.

داستان فرش ایرانی پس از حمله مغول به ایران

ویرانی و تخریبی که حمله مغول با خود به همراه آورد، تمام فعالیت های هنری در ایران را متوقف کرد. اما پس از سپری شدن این دوره و سلطنت شاهان ایلخانی در خاک ایران، صلح به کشور بازگشت و صنایع دستی ایران از رونق نسبی برخوردار شد و در نهایت در پایان حکومت تیموریان رونق صنایع دستی و هنرآفرینی ایرانیان دوباره به اوج بازگشت.

تاریخچه فرشهای ایرانی نشان می دهد که از آغاز عصر صفویه (اوایل قرن دهم) شاه اسماعیل ضمن تأسیس و اتحاد ایران، بهترین هنرمندان و قالیبافان را به پایتخت خود آورد و آنها را با پاداش هایی ارزشمند تشویق کرد و بافتن فرش های نفیس با قدرت بیشتری از سر گرفته شد. پس از شاه اسماعیل، پسرش شاه طهماسب نیز راه خود را به همین ترتیب ادامه داد.

با این حال، فقط در زمان شاه عباس بود که علاوه بر جنبه هنری و مجلل فرش ایرانی، ظرفیت تجاری آن بیشتر شناخته شد. تولید فرش در زمان این پادشاه به شکل تولید کالا درآمد. شاه عباس تجارت خارجی ایران را تقریباً یک امر دولتی قرار داد. به دستور وی کارگاه های زیادی برای قالی بافی در گیلان، کاشان و اصفهان ساخته شد و در نهایت اوج شکوه و دوران طلایی فرش ایرانی در جهان رقم خورد.