از گذشته تا به امروز، فرش‌های ایرانی یکی از اصیل‌ترین و ارزشمندترین فرش‌ها در تمام دوران بوده‌اند. فرش‌های ایرانی نه تنها در انواع طرح و نقش‌های زیبا و بی نظیر بافته می‌شوند بلکه، انواع و اقسام گوناگون و متنوعی داشته که هرکدام گویای تاریخ و فرهنگ قسمتی از این سرزمین پهناور است.

شمال، جنوب، شرق و غرب ایران به واسطه آداب، سنن و فرهنگ اصیل و خاص خود، دارای صنایع دستی و دستاوردهایی است که هرکدام نماد فرهنگ و هنر آن منطقه است. گبه یکی از اصیل‌ترین فرش‌های ایرانی، ماحصل هنر و دستان زحمتکش عشایر ایل قشقایی است که در جنوب غربی ایران ساکن‌اند.

گبه چیست

گبه از قدیمی‌ترین فرش‌های ایرانی و از مشهورترین آثار هنری قوم عشایر است. عشایر قشقایی برای بافت این فرش‌ها از پشم حیوانات خود (گوسفند و بز) استفاده کرده و در نهایت با استفاده از رنگ گیاهی و مواد معدنی، آنها را رنگ آمیزی می‌کنند. این فرش‌ها از نظر طراحی ساده و معمولاً بی آلایش بوده و در بافت آنها اغلب از اشکال هندسی و تصورات ذهنی بافنده استفاده می‌شود.

فرش‌های گبه بسیار نرم و لطیف‌اند و ضخامت و ارتفاع نخ آنها حداکثر تا 2.5 سانتی متر می‌باشد. لازم به ذکر است که، قبایل دیگر مانند لرها، کردها و بختیاری‌ها نیز این فرش‌ها را می‌بافند. همچنین، از دیگر مراکز مهم بافت گبه می‌توان به دو گنبدان، باشت، تل گر، چشمه بلقیس، ده شیخ و چرام در شهرستان کهکیلویه، ده علیا و ده سفلی علیا، برازجان و حوزه‌های روستایی شول و ده کهنه از استان بوشهر اشاره کرد.


جهت خرید گبه می توانید کلکسیون مجتمع آدینا را مشاهده کنید


مشخصات و بافت گبه

خصوصیات و ویژگی‌های منحصر به فرد گبه، این فرش را از دیگر فرش‌ها و قالیچه‌های ایرانی متمایز کرده و آن را به فرشی متفاوت تبدیل کرده است. در ادامه به بررسی این خصوصیات می‌پردازیم.

جنس الیاف و بافت گبه: گبه بافی به دو روش فارسی باف و ترکی باف صورت می‌گیرد، اما معمولاً گبه‌های ایرانی به روش فارسی باف و بر روی دارهای زمینی بافته می‌شوند. الیاف گبه از ترکیب پشم طبیعی گوسفند و موی بز و ریسیدن آن‌ها به دست آمده و به‌صورت گره‌های درشت، بافته می‌شوند.

اندازه: با اینکه گبه‌ها در سایز و اندازه‌های متنوعی بافته می‌شوند اما معمولاً سایز آنها از دیگر فرش‌های ایرانی کوچک‌تر است. به‌طور کلی، این فرش‌ها ازنظر اندازه به گبه‌های کوچک، گبه‌های قالیچه‌ای و گبه‌های پتویی تقسیم بندی می‌شوند. اندازه و بلندی پرزهای گبه نیز از سایر فرش‌ها بلندتر بوده و گاهی بلندی آن تا 2.5 سانتی متر هم می‌رسد.

نرمی و لطافت گبه: شمار پودهای بیشتری که در بافت گبه به کار می‌رود، از تفاوت‌های اصلی گبه با دیگر فرش‌های ایرانی ست. تعداد پودهای بیشتری که در بافت گبه لحاظ می‌شود، دلیل نرمی و لطافت زیاد این نوع فرش است.

طرح و نقش گبه: یکی از عواملی که گبه را از دیگر قالی‌های ایرانی متمایز می‌کند، عدم چارچوب و نقشه‌های مشخص در بافت آنهاست. گبه بافی بر اساس نقش پردازی سنتی و تصورات ذهنی بافنده انجام می‌شود که بافنده با الهام از احساسات، طبیعت، انسان‌ها و حیوانات و به‌طور کلی بر اساس پیرامون خود، طرح و نقشی خاص برای گبه خود خلق می‌کند؛ به همین دلیل است که اگر هزاران گبه را کنار هم قرار دهید محال ممکن است دو گبه‌ای را بیابید که ویژگی‌های یکسانی داشته باشند. طرح‌های منحصر به فرد گبه یکی از ویژگی‌های خاص و از مؤلفه های ارزش هنری این فرش‌هاست.

رنگ بندی گبه: در ابتدا گبه‌ها به‌صورت خودرنگ بوده و رنگ آمیزی خاصی نداشتند؛ رنگ بندی آنها بر اساس پشم طبیعی مورد استفاده که معمولاً به رنگ‌های سفید، کرمی، قهوه‌ای و مشکی می‌باشد، بوده است. اما به مرور زمان، با کوچ عشایر و دسترسی آنها به رنگ‌های گیاهی و منابع طبیعی، گبه بافی گسترش یافت و در بافت آنها از رنگ‌های مختلف و متنوعی استفاده شد.

انواع بافت گبه

در ابتدا گبه‌ها توسط عشایر و به‌صورت دستباف، تنها برای مصارف شخصی آنها بافته می‌شدند. اما با شهرت یافتن و افزایش میزان تقاضای گبه، بافت آنها گسترش یافت و به‌صورت ماشینی نیز تولید می‌شوند.

گبه دستباف

گبه‌های اصلی که توسط عشایر و قوم‌های مناطق جنوبی ایران بافته می‌شوند تماماً دستباف بوده و تمام روند بافت آن‌ها به‌صورت طبیعی انجام می‌گیرد. جنس الیاف این گبه‌ها از پشم طبیعی حیوانات است و رنگ بندی آنها یا به رنگ اصلی پشم‌های مصرفی بوده و یا با استفاده از رنگ‌های گیاهی و منابع طبیعی رنگ آمیزی می‌شوند. طرح و نقش آن‌ها نیز تماماً از تصورات و ذهنیات بافنده نشعت گرفته و در بافت آن‌ها از هیچ گونه نقشه یا طرح مشخص و یکسانی استفاده نمی‌شود. گبه‌های دستباف به دلیل طرح‌های منحصر به فرد و کیفیت و جنس مرغوب خود از ارزش زیادی برخوردار بوده و قیمت بالایی دارند.


بیشتر بخوانید: بهترین رنگ فرش برای دکوراسیون


گبه ماشینی

به دلیل افزایش میزان تقاضای گبه، این فرش‌ها به‌صورت ماشینی نیز بافته می‌شوند. گبه‌های ماشینی دارای طرح‌های منظم و متنوع بوده و با رنگ بندی‌های بسیار زیادی بافته می‌شوند. بر خلاف گبه‌های دستباف، در بافت گبه‌های ماشینی از الیاف مصنوعی استفاده می‌شود. از دیگر ویژگی‌های گبه‌های ماشینی می‌توان به قابلیت شستشوی راحت‌تر، رنگ بندی بیشتر، طرح‌های متنوع و مدرن، وزن کمتر و قیمت بسیار ارزان‌تر اشاره کرد.

انواع گبه

انواع گبه

در گبه بافی چارچوب و محدودیت خاصی وجود نداشته و گبه‌ها به واسطه طرح و نقش و اصالت بافنده به انواع مختلفی تقسیم می‌شوند. در این بخش، تعدادی از معروف‌ترین گبه‌های ایرانی شرح داده شده‌اند:

  • گبه بختیاری

گبه بختیاری مختص ایل بختیاری بوده و در طرح و نقش‌های زیبا و متنوعی بافته می‌شود. اصالت نهایدنه شده در نقوش این فرش، آن را به یکی از معروف‌ترین و ارزشمندترین گبه‌های ایرانی تبدیل کرده است که طرفداران زیادی در سراسر دنیا دارد.

  • گبه شول

شول یکی از روستاهای استان بوشهر و از مراکز گبه بافی در ایران است. گبه‌های شول به خاطر بافت ریز و کیفیت بالای خود، به عنوان یکی از مرغوب‌ترین گبه‌های دستباف ایرانی شناخته می‌شوند.

  • گبه های دو طرفه یا پتویی

گبه‌های دو طرفه، نوعی از گبه‌های دستباف بوده که عشایر از آنها به عنوان پتو و رو انداز استفاده می‌کنند. این گبه‌ها در دو طرف خود، پرزهای بلندی داشته و ضخامت، نرمی و گرمای بیشتری دارند.

  • گبه ترکمن

گبه ترکمن از صنایع دستی و گبه‌هایی است که توسط ایل ترکمن بافته می‌شوند. طرح و نقش گبه‌های ترکمن بسیار زیبا بوده و در بافت آن‌ها از طرح‌های متنوع و نقش‌های ریز و درشت استفاده می‌شود. از معروف‌ترین گبه‌های ترکمن می‌توان به گبه‌های ترکمن بجنورد اشاره کرد.

  • گبه های شطرنجی

گبه های شطرنجی از دیگر گبه های دستباف ایرانی است که در طراحی آنها از نقوش شطرنجی و طرح های شلوغ استفاده می شود. این نوع گبه بافی بیشتر در مناطق جنوبی ایران رواج داشته و در بافت انها معمولا از دو یا چند رنگ استفاده می شود.

  • گبه فانتزی و مدرن

گبه‌های فانتزی نوعی از گبه‌های ماشینی می‌باشند که طرح و نقش آنها شبیه به گبه‌های سنتی بوده و در رنگ‌های متنوعی بافته می‌شوند. این گبه‌های نسبت به گبه‌های دیگر کم پرزتر اند و تراکم کمتری دارند. گبه‌های مدرن نیز، مانند گبه‌های فانتزی تراکم کمتری دارند اما در بافت آنها از طرح‌های مدرن‌تر و مناسب با سبک دکوراسیون خانه‌های امروزی، استفاده می‌شود.


بیشتر بخوانید: راهنمای خرید فرش برای خانه های نقلی


گبه قشقایی

گبه قشقایی از اصیل‌ترین گبه‌های دستباف ایرانی ست که توسط عشایر ایل قشقایی ساکن در شیراز بافته می‌شود. گبه‌های قشقایی به واسطه طرح و نقش منحصر به فرد و الیاف مرغوب و با کیفیت خود، شهرت جهانی دارند.

تمام روند گبه بافی قشقایی نظیر انتخاب پشم و موی به کار رفته، ریسندگی پشم‌ها، رنگ آمیزی آنها و نهایتاً بافت آن کاملاً طبیعی بوده و همین موضوع آن را به یکی از ارزشمندترین فرش‌های اصیل ایرانی تبدیل کرده است. همچنین، در بافت این گبه‌ها اغلب از نمادهای سنتی و محلی و به‌طور کلی طرح و نقش‌های ساده‌ای استفاده می‌شود که در عین سادگی بسیار پرمعنا و جذاب‌اند.

در بافت گبه‌های قشقایی از طرح‌های زیادی مانند طرح اردک، چهارفصل، ابرش، هندسی، درختی، ایلاتی، خشتی، حوض گبه و.. استفاده می‌شود. اما از معروف‌ترین آنها می‌توان به طرح شیر دست آموز، طرح ستاره هشت پر و نهایتاً طرح گل و مرغ اشاره کرد.

انواع طرح و نقش گبه

  • طرح شیر

طرح شیر از معروف‌ترین و عمده‌ترین طرح‌هایی است که در بافت اکثر گبه‌های مناطق مختلف از آن استفاده می‌شود.

  • طرح خشتی یا قابی شکل

طرح خشتی از معروف‌ترین و کاربردی‌ترین طرح‌های گبه است. در گبه بافی مناطق فارس و ایل بختیاری، از طرح خشتی به وفور استفاده می‌شود.

  • طرح حوض گبه

طرح حوض گبه در واقع، تداعی یک گل ترنج است که میان فرش بافته شده و در اطراف آن گل‌ها و غنچه‌های دیگری قرار گرفته‌اند.

  • طرح گل گبه

طرح گل گبه در واقع طرح گل رز است که در بافت آن استفاده می‌شود.

  • طرح ایلاتی

طرح ایلاتی در واقع از طبیعت و محیط پیرامون محل زندگی عشایر و یا بافنده نشعت می‌گیرد. طرح ایلاتی معمولاً در قاب‌های هندسی شکل قرار می‌گیرد که هر یک از این قاب‌ها با طرح‌های اصیل و نمادهای سنتی ایرانی مزین شده‌اند.

  • طرح درخت

طرح درخت از زیباترین و مفهومی‌ترین طراحی‌های یست که در اکثر آثار هنری ایرانیان من جمله بافت فرش، از آن استفاده می‌شود. از معروف‌ترین طرح‌های درخت می‌توان به بید مجنون که نماد غم و اندوه و درخت سرو که نماد شادی و مسرت اس، اشاره کرد.

  • طرح راه راه

در بافت این طرح از گبه، از خطوطی راه راه که معمولاً به‌صورت اریب یا عمودی هستند، استفاده می‌شود.

  • طرح خانه در هم

طرح خانه‌های درهم از طرح و نقش‌های عرفانی بوده که تصویری از مراحل زندگی انسان و رسیدن به گوهر وجودی او را نشان می‌دهد.

  • طرح کف ساده

طرح‌های ساده معمولاً یا به‌صورت تک رنگ بوده و یا به نوعی نقشی از خانه‌ها و زمین‌های محقر و بی محصول روستاییان را به تصویر می‌کشد.

قیمت گبه

گبه یکی از صنایع دستی و آثار هنری ارزشمند ایرانی ست و به دلیل ماهیت ارزشمند خود، ذاتاً فرشی گران قیمت است. اما به دلیل میزان تقاضا و انواع بافت گبه دستباف و ماشینی، مؤلفه های زیادی در تعیین قیمت گبه تأثیر گذار می‌باشند. جنس الیاف، شانه و تراکم و نوع بافت از اصلی‌ترین مؤلفه های تعیین قیمت گبه است. بعضی دیگر از این مؤلفه ها عبارتند از:

  • ظرافت و پیچیدگی طرح و نقش: هرچه طرح و نقش فرش پیچیده باشد، ظرافت بافت آن نیز افزایش یافته و نیازمند دقت و زمان بیشتری است. به‌طور کلی بافت طرح‌های پیچیده، سخت بوده و زحمت فراوانی دارد؛ به همین دلیل هرچه طرح‌های یک گبه پیچیده‌تر باشد، قیمت آن نیز بیشتر می‌شود.
  • اندازه و ابعاد گبه: هرچه ابعاد گبه بزرگ‌تر باشد، مواد اولیه و زمان بیشتری را صرف خود کرده است، به همین دلیل با افزایش سایز و اندازه آن، قیمت گبه نیز افزایش پیدا می‌کند.
  • رنگبندی گبه: تنوع رنگ و میزان رنگ استفاده شده در گبه نسبت به دیگر فرش‌ها و قالیچه‌ها، کمتر است؛ و این موضوع بر قیمت گبه تأثیر گذار خواهد بود.